تاریخ را نمی‌توان از فراز آرامش امروز نگریست و درباره رفتار مردانی داوری کرد که در روزگار خویش، میان شمشیر استبداد، مسئولیت پاسداری از دین و ضرورت حفظ جان و ایمان مردمان گرفتار بودند.هر عصر، اقتضائات خویش را دارد و هر مرجع دینی، در برابر واقعیت‌های زمانه خود، مسئولیتی متناسب با امکانات، محدودیت‌ها و مصالح جامعه بر عهده می‌گیرد.
